Wiele osób jest przekonanych, że wszystko, co zostało kupione po ślubie, automatycznie należy po połowie do obojga małżonków. W praktyce sprawy o podział majątku są znacznie bardziej skomplikowane. Liczy się nie tylko data zakupu mieszkania, domu czy samochodu, lecz także źródło pieniędzy, treść umów, sposób finansowania oraz nakłady ponoszone przez małżonków.

Może się więc okazać, że mieszkanie kupione już po zawarciu małżeństwa należy wyłącznie do jednego z małżonków. Z drugiej strony nieruchomość wpisana w akcie notarialnym tylko na męża albo żonę może w rzeczywistości stanowić składnik majątku wspólnego.

Jak sąd ustala, co należy podzielić po rozwodzie? I czy można odzyskać pieniądze przeznaczone na remont domu należącego wyłącznie do współmałżonka?

W małżeństwie mogą istnieć trzy odrębne majątki

Jeżeli małżonkowie nie zawarli umowy ustanawiającej rozdzielność majątkową, z chwilą ślubu powstaje między nimi ustawowa wspólność majątkowa. Od tego momentu mogą równolegle istnieć:

majątek wspólny małżonków,
majątek osobisty żony,
majątek osobisty męża.

Do majątku wspólnego należą zasadniczo przedmioty nabyte w czasie trwania wspólności przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Nie przesądza o tym, kto zarabiał więcej, z czyjego rachunku wykonano przelew ani na kogo wystawiono fakturę.

Majątek osobisty obejmuje natomiast składniki wymienione w art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jest to katalog zamknięty, którego nie można swobodnie rozszerzać.

Co zostało kupione w czasie małżeństwa, zwykle jest wspólne

Punktem wyjścia jest założenie, że rzecz nabyta w czasie trwania wspólności weszła do majątku wspólnego. Jeżeli jeden z małżonków twierdzi inaczej, powinien wykazać, że zachodzi konkretny wyjątek przewidziany przez ustawę.

Sąd Najwyższy w wyroku z 17 maja 1985 r. (III CRN 119/85) wskazał, że o przynależności danego przedmiotu do określonego majątku decydują przepisy oraz okoliczności jego nabycia. Z kolei w postanowieniu z 18 stycznia 2008 r. (V CSK 355/07) podkreślił, że samo oświadczenie umieszczone w umowie nie musi rozstrzygać, do którego majątku należy nabyta rzecz.

Przykładowo: w akcie notarialnym zapisano, że mąż kupuje mieszkanie do majątku osobistego, ale całą cenę zapłacono z dochodów osiągniętych podczas małżeństwa. Taki zapis nie zawsze wystarczy. Sąd może zbadać rzeczywiste pochodzenie pieniędzy i wszystkie okoliczności transakcji.

Co należy do majątku osobistego małżonka?

Do majątku osobistego należą między innymi:

przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności majątkowej,
spadki i darowizny otrzymane przez jednego małżonka, jeżeli spadkodawca lub darczyńca nie postanowił inaczej,
rzeczy służące wyłącznie osobistym potrzebom jednego małżonka,
prawa niezbywalne przysługujące tylko jednej osobie,
określone roszczenia związane z uszkodzeniem ciała, rozstrojem zdrowia lub zadośćuczynieniem za krzywdę,
nagrody za osobiste osiągnięcia,
prawa autorskie, prawa pokrewne i prawa własności przemysłowej,
przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego.

Ostatnia sytuacja jest nazywana surogacją i bardzo często staje się przedmiotem sporu podczas podziału majątku wspólnego.

Mieszkanie kupione po ślubie może być majątkiem osobistym

Wyobraźmy sobie, że żona jeszcze przed ślubem otrzymała od rodziców działkę. Po zawarciu małżeństwa sprzedała ją za 400 000 zł, a następnie całą uzyskaną kwotę przeznaczyła na zakup mieszkania.

Chociaż mieszkanie zostało kupione w trakcie małżeństwa, może należeć wyłącznie do żony, ponieważ zastąpiło składnik jej majątku osobistego. Trzeba jednak udowodnić, że cena rzeczywiście została zapłacona pieniędzmi pochodzącymi ze sprzedaży działki.

W takich sprawach ogromne znaczenie mają:

umowy darowizny i dokumenty spadkowe,
akty notarialne,
potwierdzenia przelewów,
historia rachunków bankowych,
umowy sprzedaży i zakupu.

Po wielu latach odtworzenie drogi pieniędzy może być trudne. Dlatego dokumentów dotyczących istotnych transakcji nie warto wyrzucać nawet po upływie długiego czasu.

A jeśli część ceny pochodziła z majątku wspólnego?

To jeden z bardziej złożonych przypadków. Załóżmy, że mieszkanie kosztowało 600 000 zł. Kwota 400 000 zł pochodziła ze sprzedaży odziedziczonej przez żonę działki, a pozostałe 200 000 zł małżonkowie zapłacili ze wspólnych oszczędności.

W uchwale z 19 października 2018 r. (III CZP 45/18) Sąd Najwyższy przyjął, że przedmiot nabyty częściowo ze środków wspólnych, a częściowo z majątku osobistego może należeć do obu tych majątków w proporcjach odpowiadających wykorzystanym środkom. Wyjątek może dotyczyć sytuacji, w której udział środków pochodzących z jednego majątku był nieznaczny.

Nie zawsze prawidłowa będzie więc prosta odpowiedź, że nieruchomość jest w całości wspólna albo w całości osobista. Każdy przypadek wymaga analizy dokumentów, proporcji finansowania, treści umowy i zamiaru stron.

Darowizna „dla młodych” — dla obojga czy tylko dla własnego dziecka?

Spadek albo darowizna otrzymane przez jednego małżonka co do zasady należą do jego majątku osobistego. Jeżeli więc żona odziedziczyła mieszkanie po rodzicach, mąż nie nabywa prawa do połowy tej nieruchomości wyłącznie dlatego, że pozostają małżeństwem.

W praktyce problemy wywołują pieniądze przekazywane przez rodziców „dla młodych”, na przykład na wkład własny lub budowę domu. W razie sporu sąd ustala, kto naprawdę był obdarowany: oboje małżonkowie czy wyłącznie dziecko darczyńców. Znaczenie mają treść umowy, tytuł przelewu, zeznania darczyńców i okoliczności przekazania pieniędzy.

Dom jest jego, lecz remont był wspólny. Co wtedy?

Ustalenie, kto jest właścicielem nieruchomości, nie zawsze kończy sprawę. Jeżeli dom należący wyłącznie do jednego małżonka został wyremontowany, rozbudowany albo częściowo spłacony ze wspólnych pieniędzy, konieczne może być rozliczenie nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty.

Przykładowo mąż otrzymał działkę przed ślubem. Podczas małżeństwa strony wybudowały na niej dom ze wspólnych oszczędności. Zgodnie z zasadą, że budynek trwale związany z gruntem należy do właściciela gruntu, żona nie staje się automatycznie współwłaścicielką domu. Nie oznacza to jednak, że wspólne pieniądze przeznaczone na budowę przepadają. Mogą zostać rozliczone w postępowaniu o podział majątku.

Podstawę takich rozliczeń stanowi przede wszystkim art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jakie nakłady mogą zostać rozliczone?

Rozliczenie może obejmować między innymi:

budowę domu na działce należącej do jednego małżonka,
generalny remont lub rozbudowę osobistej nieruchomości,
wymianę dachu, okien, instalacji lub ogrzewania,
spłatę kredytu dotyczącego nieruchomości jednego małżonka,
pieniądze ze spadku lub darowizny przeznaczone na wspólne mieszkanie,
wydatki na ulepszenie wspólnego przedsiębiorstwa.

Nie wszystkie koszty poniesione podczas małżeństwa podlegają zwrotowi. Zwykłe wydatki służące zaspokajaniu potrzeb rodziny — rachunki, żywność, codzienne utrzymanie domu czy drobne naprawy — są oceniane inaczej niż wydatki inwestycyjne, które trwale zwiększyły wartość nieruchomości.

Czy sąd zwróci dokładnie tyle, ile wydano?

Niekoniecznie. Kwota przeznaczona kilkanaście lat temu na budowę albo remont nie musi być po rozwodzie rozliczona w tej samej nominalnej wysokości. Zmienia się wartość pieniądza i ceny nieruchomości, a wykonane prace mogą w różnym stopniu wpływać na obecną wartość domu.

W poważniejszych sporach niezbędna bywa opinia biegłego rzeczoznawcy. Sąd może ustalić wartość nieruchomości przed dokonaniem nakładów, zakres wzrostu jej wartości oraz wartość z chwili podziału.

Co sąd bierze pod uwagę przy podziale majątku?

Sąd ustala między innymi:

skład majątku wspólnego w chwili ustania wspólności,
aktualną wartość poszczególnych składników,
źródła finansowania zakupów,
nakłady pomiędzy majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi,
ewentualne sprzedanie, zużycie albo ukrycie wspólnych składników przez jednego małżonka,
istnienie przesłanek do ustalenia nierównych udziałów.

W postanowieniu z 11 marca 2010 r. (IV CSK 429/09) Sąd Najwyższy przypomniał o obowiązku ustalenia przez sąd składu i wartości majątku podlegającego podziałowi. Nie oznacza to jednak, że strony mogą pozostać bierne. To małżonkowie powinni przedstawić twierdzenia i dowody pozwalające odtworzyć historię majątku.

Jak przygotować się do podziału majątku po rozwodzie?

Warto sporządzić dokładną listę nieruchomości, samochodów, oszczędności, inwestycji, udziałów w spółkach, wyposażenia domu, przedsiębiorstwa i innych wartościowych składników. Przy każdym z nich dobrze jest wskazać datę nabycia, cenę, źródło finansowania, obecną wartość i posiadane dokumenty.

Szczególnie przydatne są akty notarialne, umowy darowizny, dokumenty spadkowe, wyciągi bankowe, potwierdzenia przelewów, umowy kredytowe, faktury oraz dokumentacja remontów.

Najważniejsze pytanie nie brzmi zatem wyłącznie: „kiedy kupiono tę rzecz?”. Trzeba również ustalić, za jakie pieniądze została nabyta, czy wykorzystano środki ze spadku lub darowizny, czy ponoszono nakłady oraz czy możliwe jest udowodnienie przepływu pieniędzy.

Pomoc prawna w sprawach rodzinnych i o podział majątku — Legionowo i Warszawa

Sprawy o rozwód i podział majątku wspólnego często dotyczą dorobku całego życia: domu, mieszkania, firmy, kredytu oraz pieniędzy otrzymanych od rodziny. W takich postępowaniach o wyniku nierzadko decyduje właściwe sformułowanie żądań i zabezpieczenie dowodów jeszcze przed złożeniem wniosku do sądu.

Osoby wpisujące w wyszukiwarce hasła takie jak „adwokat Legionowo”, „prawnik Legionowo” albo „adwokat od spraw rodzinnych Legionowo” często poszukują profesjonalnej pomocy w sprawach rozwodowych i majątkowych. Taką pomoc świadczy również radca prawny. Kancelaria Radcy Prawnego Joanny Regent-Cendrowskiej prowadzi sprawy rodzinne, w tym rozwody, podziały majątku wspólnego, rozliczenia nakładów oraz spory dotyczące nieruchomości — w Legionowie, Warszawie i zdalnie.

Jeżeli potrzebują Państwo ocenić, co należy do majątku wspólnego, jakie roszczenia można zgłosić albo jak przygotować się do postępowania, zapraszam do kontaktu.

Kancelaria Radcy Prawnego Joanna Regent-Cendrowska
Radca prawny Legionowo | prawnik rodzinny Legionowo | Warszawa
tel. 669 134 666
e-mail: regent@jrkrp.pl

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy jej okoliczności oraz dokumentów.