WYDZIEDZICZENIE W TESTAMENCIE — JAK JE PODWAŻYĆ I DOCHODZIĆ ZACHOWKU?

„Uchylenie wydziedziczenia” – co to oznacza

Po śmierci spadkodawcy nie składa się odrębnego wniosku o „uchylenie wydziedziczenia”. W praktyce należy zakwestionować jego skuteczność:

• w sprawie o zapłatę zachowku – gdy osoba wydziedziczona pozywa spadkobiercę lub obdarowanego;
• w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku – jeżeli sporne jest, kto dziedziczy;
• wyjątkowo przez zakwestionowanie ważności samego testamentu.

Jeżeli sąd uzna, że wydziedziczenie było nieskuteczne, osoba pominięta w testamencie może dochodzić zachowku.

Kiedy można podważyć wydziedziczenie

Wydziedziczenie można skutecznie zakwestionować, gdy zachodzi co najmniej jedna z poniższych okoliczności:

1. testament tylko pomija daną osobę, ale nie zawiera wyraźnego wydziedziczenia;
2. testament nie wskazuje przyczyny wydziedziczenia;
3. wskazana przyczyna nie odpowiada żadnej z przyczyn ustawowych;
4. przyczyna została wskazana ogólnikowo i nie wiadomo, jakie zachowanie spadkodawca miał na myśli;
5. opisane zachowanie nie miało miejsca;
6. zachowanie nie było wystarczająco poważne, uporczywe albo zawinione;
7. konflikt był wzajemny albo spadkodawca sam doprowadził do zerwania kontaktu;
8. osoba wydziedziczona miała obiektywną przeszkodę w udzielaniu pomocy;
9. spadkodawca przebaczył tej osobie;
10. testament jest nieważny.

Podstawowe przepisy znajdują się w art. 1008–1011 Kodeksu cywilnego.

Samo pominięcie w testamencie

Jeżeli testament mówi tylko:

„Cały majątek zapisuję córce Annie”

i nie zawiera postanowienia, że syn zostaje wydziedziczony, nie oznacza to automatycznie utraty prawa do zachowku. Syn może być pominięty przy dziedziczeniu, ale nadal może żądać zachowku, jeżeli należy do ustawowego kręgu uprawnionych.

Inaczej będzie, jeżeli testament zawiera sformułowanie:

„Wydziedziczam mojego syna Jana Kowalskiego”

Wtedy należy zbadać, czy wskazano również ustawową przyczynę wydziedziczenia.

Brak przyczyny albo zbyt ogólna przyczyna

Testament powinien wskazywać przyczynę wydziedziczenia. Samo stwierdzenie:

„Wydziedziczam syna, ponieważ jest niewdzięczny”

może być niewystarczające, jeżeli nie wiadomo, na czym ta niewdzięczność polegała.

Lepsze dla skuteczności wydziedziczenia byłoby wskazanie konkretnego zachowania, na przykład:

„Wydziedziczam syna, ponieważ przez kilka lat uporczywie nie utrzymywał ze mną kontaktu i odmawiał pomocy w czasie ciężkiej choroby, mimo wielokrotnych próśb”.

Jeżeli testament nie wskazuje przyczyny albo wskazuje wyłącznie bardzo ogólne określenie, należy podnieść, że przyczyna wydziedziczenia nie została prawidłowo określona.

Spadkobierca nie powinien skutecznie „dopisywać” po śmierci spadkodawcy nowej przyczyny, której nie ma w testamencie. W procesie można wyjaśniać znaczenie przyczyny wskazanej w testamencie, ale co do zasady nie można zastąpić jej zupełnie nowym zarzutem.

Ustawowe przyczyny wydziedziczenia

Wydziedziczenie jest możliwe tylko z przyczyn wskazanych w art. 1008 k.c. Są to:

• uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
• umyślne przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności spadkodawcy albo osoby mu najbliższej lub rażąca obraza czci;
• uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych wobec spadkodawcy.

Jeżeli testament wskazuje inną przyczynę, np. brak zgody na małżeństwo, różnice światopoglądowe, konflikt dotyczący pieniędzy albo sam fakt, że dziecko otrzymało już darowiznę, należy ocenić, czy rzeczywiście można ją zakwalifikować jako jedną z przyczyn ustawowych.

Najczęstsza podstawa: brak obowiązków rodzinnych

Najczęściej wydziedziczenie opiera się na twierdzeniu, że dziecko lub małżonek uporczywie nie dopełniał obowiązków rodzinnych.

Aby podważyć taką przyczynę, należy wykazać na przykład, że:

• to spadkodawca zerwał kontakt;
• spadkodawca odmawiał spotkań lub pomocy;
• osoba wydziedziczona wielokrotnie próbowała nawiązać kontakt;
• kontakt był niemożliwy z powodu choroby, pobytu za granicą, przemocy albo innej obiektywnej przeszkody;
• osoba wydziedziczona pomagała finansowo lub organizacyjnie;
• spadkodawca miał zapewnioną profesjonalną opiekę i nie zwracał się o pomoc;
• zachowanie było jednorazowe, a nie uporczywe;
• konflikt był wzajemny;
• po konflikcie strony się pogodziły.

Samo nieutrzymywanie kontaktu nie zawsze wystarczy do wydziedziczenia. Sąd bada, kto doprowadził do zerwania relacji, jak długo ono trwało i czy było zawinione.

Przebaczenie

Nawet jeżeli przyczyna wydziedziczenia rzeczywiście istniała, wydziedziczenie może być bezskuteczne, jeśli spadkodawca przebaczył osobie wydziedziczonej.

Przebaczenie nie musi być dokonane na piśmie. Może wynikać z zachowania spadkodawcy, np.:

• ponownego nawiązania bliskiego kontaktu;
• wspólnego zamieszkania;
• wspólnych świąt lub uroczystości;
• późniejszej darowizny;
• regularnych spotkań;
• wiadomości z przeprosinami i ich przyjęciem;
• wypowiedzi spadkodawcy, że wybaczył wcześniejsze zachowanie.

Warto jednak odróżnić zwykły, sporadyczny kontakt od rzeczywistego przebaczenia. Samo wysłanie życzeń albo pojedyncze spotkanie nie zawsze będzie wystarczające.

Nieważność testamentu

Można również twierdzić, że cały testament jest nieważny. Wtedy odpada również zawarte w nim wydziedziczenie.

Testament może być nieważny między innymi wtedy, gdy został sporządzony:

• w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji;
• pod wpływem błędu;
• pod wpływem groźby;
• z naruszeniem wymaganej formy;
• przez osobę, która nie była testatorem;
• pod wpływem bezprawnego nacisku albo manipulacji.

Dowodami mogą być dokumentacja medyczna, historia leczenia, zeznania lekarzy i świadków, opinia biegłego psychiatry lub psychologa, dokumenty dotyczące uzależnień oraz dowody wpływania na spadkodawcę.

Kto musi udowodnić przyczynę

Jeżeli spadkobierca twierdzi, że osoba nie ma prawa do zachowku, ponieważ została skutecznie wydziedziczona, powinien wykazać:

• istnienie ważnego testamentu;
• wyraźne wydziedziczenie;
• wskazanie przyczyny w testamencie;
• rzeczywiste wystąpienie tej przyczyny;
• zgodność zachowania z art. 1008 k.c.;
• brak przebaczenia.

Nie wystarczy przedstawić testamentu i powiedzieć, że „rodzina była skonfliktowana”. Potrzebne są konkretne dowody dotyczące dat, zdarzeń, częstotliwości zachowania i jego skutków.

Co trzeba zrobić praktycznie

1. Uzyskać dokumenty

Należy zdobyć:

• odpis testamentu albo jego kopię;
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia;
• protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu;
• akt zgonu spadkodawcy;
• akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo;
• dokumenty dotyczące darowizn i majątku spadkowego.

Najważniejsza jest dokładna treść testamentu. Należy sprawdzić, jak brzmi postanowienie o wydziedziczeniu i jaka konkretnie przyczyna została w nim podana.

2. Ustalić, czy spadkodawca przebaczył

Trzeba zebrać wiadomości, listy, zdjęcia, dokumenty przelewów i inne dowody późniejszych kontaktów. Warto sporządzić chronologię:

3. Zebrać dowody podważające przyczynę

W zależności od przyczyny mogą to być:

• korespondencja ze spadkodawcą;
• billingi;
• potwierdzenia wizyt;
• dokumenty medyczne;
• rachunki za pomoc i opiekę;
• zeznania sąsiadów, opiekunów i członków rodziny;
• dokumenty potwierdzające pobyt za granicą lub chorobę;
• akta policyjne lub sądowe;
• nagrania i wiadomości elektroniczne.

4. Wystąpić z pozwem o zachowek

Jeżeli spadkobierca dobrowolnie nie zapłaci, należy wnieść pozew o zapłatę zachowku przeciwko osobie zobowiązanej. W pozwie należy napisać, że wydziedziczenie jest nieskuteczne, oraz wskazać dlaczego.

Przykładowe żądanie może brzmieć:

„Wnoszę o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty [kwota] zł tytułem zachowku wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia [data] do dnia zapłaty oraz o ustalenie, że wydziedziczenie powoda zawarte w testamencie z dnia [data] jest bezskuteczne”.

W praktyce zasadniczym przedmiotem procesu będzie zwykle zapłata zachowku, a kwestia skuteczności wydziedziczenia będzie rozstrzygana jako element tego procesu.

5. Złożyć wnioski dowodowe

W pozwie należy wyraźnie wskazać:

• jaki fakt ma zostać wykazany;
• jaki dowód to potwierdza;
• dlaczego dowód jest istotny.

Przykład:

„Wnoszę o dopuszczenie dowodu z wiadomości SMS z okresu od marca 2019 r. do czerwca 2021 r. na okoliczność podejmowania przez powoda prób kontaktu ze spadkodawcą oraz braku podstaw do przypisania powodowi uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych”.

Kiedy to zrobić

Roszczenie o zachowek przedawnia się co do zasady po 5 latach. W przypadku roszczenia przeciwko spadkobiercy termin liczy się co do zasady od ogłoszenia testamentu. W przypadku roszczeń związanych z darowizną trzeba odrębnie ustalić początek biegu terminu.

Nie należy czekać do końca tego okresu. W pierwszej kolejności warto wysłać wezwanie do zapłaty, a następnie – jeżeli nie będzie zapłaty – wnieść pozew.

Jeżeli problem dotyczy nieważności testamentu, trzeba dodatkowo uwzględnić terminy dotyczące powoływania się na nieważność testamentu. Ich rozpoczęcie i długość zależą od rodzaju zarzutu, dlatego przy podejrzeniu braku świadomości, groźby albo podstępu konieczna jest szybka analiza dokumentów.

Ważne: wydziedziczenie a zstępni

Jeżeli wydziedziczono dziecko spadkodawcy, nie oznacza to automatycznie, że zachowku nie mogą żądać jego dzieci. Zstępni osoby wydziedziczonej mogą mieć własne prawo do zachowku na podstawie art. 1011 k.c.

Przykładowo, jeżeli dziadek wydziedziczył syna, wnuki mogą wystąpić o zachowek, nawet jeśli ich ojciec został skutecznie wydziedziczony.

Najkrótszy schemat działania

1. Zdobądź testament i sprawdź dokładną treść wydziedziczenia.
2. Ustal wskazaną przyczynę i porównaj ją z art. 1008 k.c.
3. Sprawdź, czy przyczyna była prawdziwa, uporczywa i zawiniona.
4. Zbadaj, czy spadkodawca później nie przebaczył.
5. Zbierz dokumenty i świadków.
6. Wyślij wezwanie do zapłaty zachowku.
7. W razie odmowy wnieś pozew o zachowek, podnosząc nieskuteczność wydziedziczenia.
8. Pilnuj 5-letniego terminu przedawnienia.

Konkluzja

Wydziedziczenia nie uchyla się zwykle osobnym pismem. Po śmierci spadkodawcy należy zakwestionować jego skuteczność w sprawie o zachowek albo w odpowiednim postępowaniu spadkowym. Najsilniejsze argumenty to brak ustawowej przyczyny, niewskazanie przyczyny w testamencie, brak dowodów na jej rzeczywiste wystąpienie, wzajemność konfliktu, obiektywna niemożność udzielenia pomocy oraz późniejsze przebaczenie.

Potrzebujesz pomocy w sprawie spadkowej? Kancelaria Radcy Prawnego Joanna Regent-Cendrowska oferuje pomoc w sprawach o zachowek, wydziedziczenie, stwierdzenie nabycia spadku i dział spadku. Zapraszamy do kontaktu.

Jeśli szukasz prawnika od spadków pod hasłami „adwokat Legionowo”, „radca prawny Legionowo” czy „adwokat od spadków Warszawa”, zapraszamy do naszej kancelarii. Przeanalizujemy dokumenty, wyjaśnimy Twoje prawa i pomożemy w dochodzeniu roszczeń lub obronie przed żądaniami.